„Alpy Kornwalijskie”: jak wydobycie kaolinu zmieniło krajobraz Anglii

• W 2025 roku na prywatnych terenach otwarto nowe szlaki dostępne dla wszystkich; cała sieć szlaków liczy 62 km.
• Kaolin wydobywano w Kornwalii od ponad 250 lat, a do 1910 roku region dostarczał około połowy światowej produkcji.
• Woda w zalanych kamieniołomach ma turkusowy kolor, ale kąpiel jest tam niebezpieczna i surowo zabroniona.

Krajobraz ukształtowany przez przemysł

Nazwa „Alpy Kornwalii” nie określa naturalnego pasma górskiego, lecz niezwykły obszar w południowo-zachodniej Anglii, ukształtowany przez wydobycie kaolinu. Jasne, sztuczne wzgórza sąsiadują tu z kamieniołomami o mlecznoturkusowej wodzie i terenami, które stopniowo zarastają. Ten widok wyraźnie różni się od typowych turystycznych wyobrażeń o Kornwalii — piaszczystych plażach i surferach. Historia przemysłu stała się częścią krajobrazu, który można teraz odkrywać pieszo.

Skala przemian wiąże się z ponad 250 latami wydobycia surowców na obszarze liczącym około 91 kilometrów kwadratowych. W miejscu niewielkich gospodarstw, wrzosowisk i porośniętych wrzosem wzgórz powstały rozległe kamieniołomy i sztuczne hałdy. Obecnie część zakładów wydobywczych jest zamykana, roślinność porasta dawne tereny przemysłowe, a do okolicy powracają dzikie zwierzęta. Nie oznacza to, że wszystkie ślady działalności przemysłowej zniknęły: kamieniołomy, zbiorniki wodne i wzgórza nadal kształtują wygląd tego regionu.

Historia kaolinu w tej okolicy rozpoczęła się od poszukiwań surowców do produkcji porcelany. W 1746 roku chemik z Plymouth, William Cookworthy, odkrył w pobliżu Helston złoża gliny, nazywanej także glinką chińską. Górnicy wydobywający cynę wykorzystywali już miejscową skałę ogniotrwałą do naprawy pieców, ale Cookworthy dostrzegł jej przydatność do produkcji porcelany. Później odkrył większe i czystsze złoża w pobliżu St Austell, a w 1768 roku opatentował recepturę twardej porcelany.

Od „białego złota” do muzealnej pamięci

W XIX wieku popyt na kaolin rósł, a wydobycie w okolicach St Austell szybko się rozwijało. Glinę nazywano „białym złotem”: wykorzystywano ją nie tylko do produkcji porcelany, lecz także takich wyrobów jak pasta do zębów i kosmetyki. Do 1910 roku Kornwalia dostarczała około 50% światowej produkcji kaolinu — mniej więcej milion ton rocznie; około trzech czwartych produkcji przeznaczano na eksport. Dla miejscowych rodzin branża oznaczała pracę przez kilka pokoleń, a zarazem radykalnie zmieniała ich dotychczasowe otoczenie.

Przemysł był blisko codziennego życia mieszkańców. Steve Hocken wspomina, że podczas lekcji w klasie słychać było syreny i wybuchy związane z pracą kamieniołomów położonych w pobliżu domów i szkół. Sam rozpoczął pracę w branży w wieku 15 lat i spędził w niej 37 lat. Jednym z jego pierwszych obowiązków była pomoc w kamieniołomie Littlejohns — takie stanowisko nazywano „chłopcem od herbaty”. To osobiste doświadczenie pozwala dostrzec historię pracy kryjącą się za niezwykłym krajobrazem regionu.

Dziś Hocken jest wolontariuszem i przewodnikiem w muzeum Wheal Martyn, poświęconym wydobyciu kaolinu i określanym jako jedyne takie muzeum w Wielkiej Brytanii. Mieści się na terenie dwóch dawnych wiktoriańskich zakładów gliniarskich w pobliżu St Austell. Ekspozycja opowiada o rozwoju branży i jej wpływie na mieszkańców Kornwalii. Działa tu również punkt informacji turystycznej dla osób udających się do doliny Luxulyan i okolic Charlestown, które należą do obiektu wpisanego na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Nowe szlaki otwierają dostęp do dawniej zamkniętych terenów

Jedną z najbardziej widocznych pozostałości po wydobyciu są zalane kamieniołomy, w tym Lansalson. Jak mówi Hoken, aby prowadzić wydobycie głębiej, trzeba było poszerzać kamieniołom, bo w przeciwnym razie praca stawała się zbyt niebezpieczna. Woda w takich wyrobiskach ma mlecznoturkusowy kolor i przypomina jeziora w kanadyjskich Górach Skalistych, ale to podobieństwo nie oznacza, że można się w niej kąpać. Kąpiel jest tu niebezpieczna i surowo zabroniona. Podana głębokość Lansalsonu wynosi około 46 metrów; szerokość zbiornika, jak ocenia przewodnik, jest mniej więcej równa szerokości boiska piłkarskiego.

Hoken wyjaśnia charakterystyczny kolor wody tym, że pod jej powierzchnią prawdopodobnie pozostaje jeszcze około 44 metrów kaolinu. To jedynie jego szacunek, a nie gwarancja dokładnego pomiaru całej podwodnej warstwy. Dla odwiedzających ważniejsza jest praktyczna zasada: zalanego kamieniołomu nie należy traktować jak zwykłego jeziora rekreacyjnego. Takie miejsca pokazują skalę dawnego wydobycia, a zarazem wymagają ostrożności. Ich efektowny wygląd przyciąga uwagę, ale walory wizualne nie znoszą zagrożenia ani zakazu kąpieli.

Obszar Clay Country, mimo swojej przemysłowej historii, pozostaje mało znany wielu turystom. W 2025 roku francuska firma Imerys, do której należy ten teren, udostępniła zwiedzającym wcześniej niedostępne obszary. W tym celu wytyczono 34 kilometry szlaków pieszych; z części tras mogą korzystać także rowerzyści i jeźdźcy konni. Wraz z istniejącymi już odcinkami łączna długość sieci wynosi teraz 62 kilometry. Poszerza to możliwości poznawania dawnych terenów przemysłowych, ale nie zmienia ich statusu jako własności prywatnej.

Co warto wiedzieć przed spacerem

Trasy przebiegają przez prywatne tereny, ale są udostępnione do użytku publicznego. Rozciągają się wokół dawnych obiektów górniczych, a niektóre łączą się z rozleglejszą siecią Clay Trails. Prowadzi ona między innymi do plaży Par i doliny Luxulyan, a także łączy się z Krajową Siecią Rowerową Wielkiej Brytanii. Spacer może więc być częścią dłuższej trasy, a nie tylko krótką pętlą wokół kamieniołomu. Dostęp publiczny dotyczy jednak wyznaczonych szlaków i nie oznacza swobodnego wstępu na dowolne tereny.

Opisana trasa o długości pięciu mil, czyli około ośmiu kilometrów, rozpoczyna się przy muzeum Wheal Martyn. Najpierw wiedzie dawną linią kolejową, którą kaolin przewożono do portu Par, a następnie biegnie piaszczystymi ścieżkami oznaczonymi drogowskazami. Dalej można zobaczyć skalny występ Carn Grey oraz zalane kamieniołomy Pentruff i Baal. W opisie spaceru wspomniano o zaroślach, jesiennych liściach i ptakach nad wodą. Ta trasa pozwala oglądać obiekty przemysłowe w otoczeniu stopniowo odradzającej się roślinności.

Przed spacerem warto się przygotować: wzdłuż opisywanej trasy nie ma miejsc, w których można kupić jedzenie, dlatego autor radzi zabrać ze sobą coś do przekąszenia. Innym charakterystycznym elementem okolicy jest hałda Great Treverbyn Tip, znana jako „Sky Tip”, która powstała w latach 30. XX wieku. Na każdą tonę wydobytej gliny przypadało nawet dziewięć ton odpadów; w ten sposób powstało co najmniej sto jasnych, piramidalnych wzgórz, z których zachowało się tylko kilka. Źródło nie precyzuje dalszych planów dotyczących tego terenu, dlatego na razie nie można oceniać przyszłych zmian.

Źródło: UNIAN